Op zoek naar de eerste Visser

Voor de verandering eens een blogje in het Nederlands, aangezien dit verhaal zich makkelijker in mijn eigen taal laat vertellen. In april vorig jaar schreef ik (in het Engels) over de herkomst van de naam Boekestein, zijnde de meisjenaam van mijn oma aan vaders kant. Haar jongste zoon, mijn oom, was in de familiegeschiedenis gedoken en kwam tot ene Govert Claeszoon Boekesteyn, geboren in 1677. In de online stamboom van een zeer ver familielid kon ik nog eens vier generaties vinden, tot aan Claes Pieterszn. Verhouck, mijn dertiende voorouder in rechte lijn, geboren omstreeks 1555. Zijn kleinzoons, en wellicht ook al zijn zoon, namen allen de naam Boekestein, vermoedelijk naar een versterkt huis waarin zij woonden.

De geschiedenis van mijn eigen achternaam, Visser, kon ik vorig jaar niet verder terugleiden dan tot ene Jan Visser, de vader van de opa van mijn opa, oftewel mijn betbetovergrootvader, oftewel mijn vijfde voorouder. Deze Jan was getrouwd met Geertruida Maarssen en was de vader van mijn betovergrootvader Klaas (1864-1939), maar meer informatie kon ik niet vinden. Een paar weken terug heb ik de draad weer opgepakt en, warempel, dit keer kwam ik een stuk verder. Jan Visser werd geboren in 1835 in Neck, naast Purmerend, zoon van Klaas Visser en Anna Konijn. Vandaar kon ik verder naar weer een Jan, weer een Klaas, een Gerbrand, nog een Klaas en tot voorlopig slot nog een Gerbrand. Wat hier volgt is een verslag van deze zoektocht, in de eerste plaats ter vermaak voor mijn eigen familie, maar misschien ook als handleiding voor anderen die hun familiegeschiedenis willen napluizen.

Burgerlijke stand

Voor de eerste paar generaties is veel te vinden in openbaar geworden akten van de burgerlijke stand. De burgerlijke stand is na de Franse Revolutie in 1811 in Nederland ingevoerd en houdt kortweg in dat gemeentes akte opmaken van iedere geboorte, overlijden, huwelijk en echtscheiding. Geboorteaktes worden na 100 jaar openbaar, overlijdensaktes na 50 jaar, en de andere twee na 75 jaar. Veel van de openbare aktes zijn op microfiche gezet of gescand en een groot deel is digitaal doorzoekbaar via de website Genlias. (Aanvulling 4-2-2013: Genlias is sinds 1 januari offline. Zoeken in de archieven van de burgerlijke stand kan nu bij WieWasWie.)

Mijn zoektocht begint met mijn overgrootouders Pieter Visser en Emma Rooth. De stamboom die mijn oom heeft opgemaakt bevat hun geboorte-, huwelijks- en overlijdensdata. Mijn overgrootvader is geboren in 1903 te Amsterdam, dus zijn geboorteakte is openbaar, maar nog niet ingevoerd in Genlias. Wel beschikbaar is de huwelijksakte van Pieter en Emma uit 1925, die Klaas Visser en Etje Jonker vermeld als ouders van de bruidegom. Mooi, zo hebben we dus de vierde generatie voorouders al te pakken.

Genlias biedt de mogelijkheid om op twee namen tegelijk te zoeken. Voor Klaas Visser en Etje Jonker samen zijn er zes akten: hun huwelijk in 1891 te Wijdewormer, de huwelijken van vier kinderen (1916-1925) en het overlijden van Klaas in 1939 te Zaandam. Etje is overleden voor het huwelijk van zoon Cornelis in 1916, maar de precieze datum kan ik niet vinden.

De huwelijksakte van Klaas en Etje geeft de volgende generatie: Jan Visser en Geertruida Maarssen. Klaas was 27 jaar oud op zijn trouwdag, dus hij is geboren in 1863 of 64. Zijn geboorteplaats is vermeld als Oostzaan. Ik heb zijn geboorteakte nodig voor de precieze dag, maar die zit weer niet in Genlias. Gelukkig is er nog een optie: FamilySearch bevat de daadwerkelijke scans uit de archieven van de burgelijke stand, alsmede vergelijkbaar materiaal uit tal van andere landen. Deze scans zijn niet digitaal doorzoekbaar, maar met de geboorteplaats en het geboortejaar komen we ver genoeg.

FamilySearch

De Nederlandse aktes in FamilySearch zijn geïndexeerd op www.genver.nl. De pagina voor Oostzaan heeft o.a. Tafels 1843-1882, oftewel overzichtslijsten met alle geboorten e.d. over een bepaalde periode. Voor de geboorteakte van Klaas hebben we de geboortetafel 1863-1872 nodig. Na enig bladeren vinden we op afbeelding 78 een Klaas Visser met een dagteekening der acten van 23-10-1863. Dit is niet per se zijn geboortedatum, want het gebeurde vaak genoeg dat een kind pas de volgende dag of nog later werd aangegeven. Even terug dus naar de indexpagina van Oostzaan en dan naar de geboortescans van 1863. Hee, kijk daar, rechtsonder op afbeelding 65:

De geboorteakte van Klaas Visser, opgemaakt 22-10-1863 te Oostzaan. (Uitsnede van een afbeelding uit de database van FamilySearch.)
De geboorteakte van Klaas Visser, opgemaakt 22-10-1863 te Oostzaan. (Uitsnede van een afbeelding uit de database van FamilySearch.)

Voor een document van bijna 150 jaar oud is het nog goed te lezen, zeker op de hoge resolutie van de scan in FamilySearch. De akte luidt als volgt:

Heden den Drieentwintigsten October Achttienhonderd Drie en Zestig, is voor ons ondergeteekende, Ambtenaar van den burgerlijken stand der gemeente Oostzaan verschenen Jan Visser van beroep Landman oud achtentwintig jaren, wonende te Oostzaan, welke ons heeft verklaard, dat op den Tweeëntwintigsten October dezes Jaars des namiddags ten twee ure, in het huis staande te Oostzaan, Wijk C Numero negenenvijftig is geboren een kind van het mannelijk geslacht, uit zijne huisvrouw Geertruida Maarssen van beroep zonder wonende bij hem in welk kind zal genaamd worden Klaas Visser.

Zijnde deze inschrijving gedaan op aangifte van gemelden Jan Visser. Van welke verklaring wij deze akte hebben opgemaakt in tegenwoordigheid van Andries Koster van beroep landman oud vijfendertig jaren, wonende te Oostzaan en van Gerrit Komijn van beroep koornmolenaarsknecht oud vierenveertig jaren, wonende te Oostzaan en is deze akte na voorlezing door ons den Vader en de getuigen is onderteekend.

Leuk hè, dat ouderwets Nederlands met naamvallen en s’en die op f’s lijken. Afgezien van een bevestiging van de geboorteplaats en de namen der ouders, hebben we nu de geboortedag (22 oktober) en zelfs de tijd, we weten op welk adres Klaas geboren is, wat voor beroep zijn vader had, enz. Ook aardig om te hebben is de handtekening van vader Jan.

Variabele spelling

Tijd om verder te graven. De ouders van Jan Visser en Geertruida Maarssen worden vermeld in hun huwelijksakte, maar daar liep ik vorig jaar vast, want die kon ik niet vinden in Genlias. Dit keer ontdekte ik via-via dat Geertruida’s achternaam bij haar huwelijk slechts met één s is gespeld. Een zoektocht op Visser en Maarsen in Genlias geeft het gewenste resultaat: getrouwd op 25-5-1862 te Purmerend, beiden 27 jaar oud, de bruidegom geboren in Purmerend, de bruid in Zaandam. Als ouders van de bruidegom staan vermeld Klaas Visser en Antje Konijn. (De ouders van de bruid zijn natuurlijk niet minder belangrijk, maar ik beperk me in deze zoektocht steeds tot de mannelijke lijn.)

De geboorteakte van Jan kan ik niet in Genlias vinden, maar wel via Genver in FamilySearch. Hij is geboren op 20-3-1835 in Neck, een dorpje ten westen van Purmerend. Het huwelijk van Klaas en Antje zit weer wel in Genlias, behalve dat haar naam vermeld is als Anna. Deze variaties in spelling, of schakelingen tussen doopnaam en roepnaam, worden steeds erger naarmate we verder teruggaan in de tijd en maken het zoeken soms erg moeilijk. Hoe dan ook, Klaas en Anna/Antje zijn getrouwd in Monnickendam op 8-6-1817, zo’n zes jaar na het invoeren van de burgelijke stand. Is dit daarmee einde zoektocht? Nee, want ook voor 1811 werd al van alles bijgehouden en ook daarvan is veel gescand en online te raadplegen. We graven verder…

De huwelijksakte van Klaas en Anna vermeld hun geboorteplaatsen als Monnickendam en Purmerend. Klaas was 31 jaar oud toen hij trouwde, dus hij werd geboren in 1785 of 86. Het Waterlands Archief heeft scans van doop-, trouw- en begraafregisters van verscheidene kerken in Monnickendam. Laten we een gokje wagen en het doopregister van de katholieke kerk pakken, want dat is het geloof van mijn vader en grootouders. En ja hoor, daar is-ie: op afbeelding 22 staat op 16-4-1786 de doop van Klaas, zoon van Jan Visser en Neeltje Bolleman. Diezelfde ouders werden natuurlijk al genoemd op de huwelijksakte en ook in de overlijdensakte van Klaas in 1842.

Vissers in Monnickendam

Het huwelijk van Jan Visser en Neeltje Bolleman wordt meerdere malen genoemd in het Waterlands Archief. Op 24-7-1785 (een kleine negen maanden voor de geboorte van zoon Klaas!) vond een kerkelijke inzegening plaats voor Jan Klaase Visser en Neeltje Davids Bolleman. De wettelijke verbinding was een week of twee eerder:

De huwelijksakte van Jan Visser en Neeltje Bolleman, opgemaakt 9-7-1785 te Monnickendam. (Uitsnede van een afbeelding uit de database van het Waterlands Archief.)
De huwelijksakte van Jan Visser en Neeltje Bolleman, opgemaakt 9-7-1785 te Monnickendam. (Uitsnede van een afbeelding uit de database van het Waterlands Archief.)

De namen zijn nu geschreven als Jan Claasz: Visser en Neeltje Davits Bolman, waarbij de dubbele punt ongetwijfeld een verkorting is voor de letters oon. Daarmee hebben we alvast de volgende Visser in de lijn van voorouders, maar de moeder van Jan staat in geen van de trouwakten vermeld.

In de verdere zoektocht ben ik geleid door speurwerk van Fred Boer, in wiens online kwartierstaat Jan en Neeltje voorkomen in de negende generatie. Jans doop komt voor in de registers van de katholieke kerk in Monnickendam, maar zonder de datum in het overzicht van dhr. Boer had ik dat nooit gevonden. Dit is verreweg de slechtst leesbare scan die ik ben tegengekomen:

De doopakte van Jan Visser, opgemaakt 10-5-1763 te Monnickendam. (Uitsnede van een afbeelding uit de database van het Waterlands Archief.)
De doopakte van Jan Visser, opgemaakt 10-5-1763 te Monnickendam. (Uitsnede van een afbeelding uit de database van het Waterlands Archief.)

Met moeite zijn te lezen de datum 10 mei (elders op de pagina staat het jaartal 1763) en de Latijnse tekst “baptisatus est Joannes Visser filius Nicolaü Visser et Clasina Doekes (…) Janneke Koopmans”. Jan en Klaas zijn gebruikelijke roepnamen voor Jo(h)annes en Nicolaas en de ü zullen we maar toeschrijven aan de Latijnse genitivus. Janneke Koopmans zal een peettante o.i.d. zijn geweest.

Geleid door de kwartierstaat van de familie Boer kan ik in het Waterlands Archief verder vissen. Nicolaas en Clasina zijn getrouwd op 25-6-1757. Nicolaas werd gedoopt op 8-2-1732 als zoon van Gerbrand Klaasz Visser en Geertrui Jans Hogeland, waarbij de archieven een ruime keuze aan spellingen geven: Gerbrant, Garbrant, Gerrebrand en Gerrebrant. Hier houdt de kwartierstaat op, maar googlen op “Gerbrand Klaasz Visser” brengt ons bij de stamboom van de familie Dorr. Met de namen in die stamboom kunnen we nog een paar generaties terug. Gerbrand is gedoopt op 16-5-1695 en is de zoon van Klaas Gerbrandsz Visser en Catelijntje Joostes. Deze Klaas en Catelijntje trouwden op 1-2-1693. Het katholieke doopregister in Monnickendam (waar dit alles plaatsvond) gaat niet verder terug dan 1680, dus van de doop van Klaas is geen afschrift bewaard gebleven. Wel heb ik nog een melding gevonden van het huwelijk van Klaas’ ouders, Gerbrand Klaasz en Trijntje Pieters:

De huwelijksakte van Gerbrand Klaasz en Trijntje Pieters, opgemaakt 15-8-1660 te Monnickendam. (Uitsnede van een afbeelding uit de database van het Waterlands Archief.)
De huwelijksakte van Gerbrand Klaasz en Trijntje Pieters, opgemaakt 15-8-1660 te Monnickendam. (Uitsnede van een afbeelding uit de database van het Waterlands Archief.)

Dit is zo ongeveer wat daar staat:

Op Sondag den 15en Augusti 1660 sijn voor de Geregte deser stede (naar voorgegaene drie sondaeg(…) proclamatien sonder verhinderinge) in den Egten staat bevestijgt Gerbrandt Claesz end’ Trijntjen Pieters Jongelijden, beijde woonende binnen deser stede.

Gevolgd door nog iets over een oirconde die hiervan is opgemaakt en geteijckent op dato als booven. De vader van de bruidegom heette weer Klaas en hij zal begin 17e eeuw zijn geboren en rond 1630 of 1640 getrouwd, maar als daar nog informatie over bestaat, heb ik het niet kunnen vinden. De speurtocht stopt dus bij deze Klaas, mijn twaalfde voorouder in directe lijn.

De eerste Visser

De belangrijkste vraag is evenwel nog niet beantwoord: wie was nou de eerste man met de naam Visser? De oplettende lezer zal gezien hebben dat in de huwelijksakte uit 1660, hierboven, bij de bruidegom Gerbrand alleen het patroniem Klaasz is gegeven. Zijn zoon Klaas gaat bij diens huwelijk in 1693 met Catalijntje wel vergezeld van de naam Visser. Was deze Klaas dan de eerste Visser?

Een volledig waterdicht antwoord is niet te geven. We hebben het over een tijd dat achternamen nog geen gemeengoed waren. Wat er aan achternamen bestond, waren vaak een soort bijnamen. Als je in een stad meerdere mensen met de naam Klaas hebt, is het handig om er eentje aan te duiden als Klaas van Piet, een ander als Grote Klaas, en een derde misschien als Klaas de Visser. Mijn tiende voorouder Klaas gebruikte de naam Visser op zijn huwelijksakte, dus hij zal de naam als redelijk officieel hebben gezien. Klaas is vermoedelijk geboren in 1661 of later (zijn ouders zijn immers in 1660 getrouwd), dus hij was hoogstens 32 jaar toen hij trouwde en mogelijk een stuk jonger. Is dat oud genoeg om binnen een kleine stad een naam op te bouwen als Klaas de Visser? Moeilijk te zeggen. Het kan net zo goed dat het zijn vader was die als Gerbrand de Visser bekend kwam te staan en de naam aan zijn zoon heeft doorgegeven. En wat dat betreft kan de naam Visser zelfs nog wel verder teruggaan, want het feit dat de naam niet verschijnt op de huwelijksakte van Gerbrand in 1660 zegt ook niet alles.

Volgens de stamboom van de familie Dorr is deze Klaas, geboren na 1660 en getrouwd in 1693, in 1750 overleden. Zijn zoon Gerbrand, mijn negende voorouder, is geboren in 1695, getrouwd in 1722 en overleden in 1779. Uit 1733 is een zogeheten verpondingskohier van Monnickendam bewaard gebleven. Verponding was een soort onroerendgoedbelasting en een kohier is een schrift. Dit verpondingskohier is gescand in het project Van Papier Naar Digitaal en is in drie delen te raadplegen. Het kohier bevat een overzicht van alle huizen en andere gebouwen in Monnickendam met namen van eigenaren of bewoners en schattingen van de (huur)waarde. De naam Gerbrand komt precies één keer voor, als Garbrand Claasz, eigenaar van “sijn huijs en stallitje” op de Oudezijdsburgwal. De naam Klaas komt bijna twintig keer voor, altijd met een patroniem of andere toevoeging ter onderscheid: o.a. Burgemeester Claas Teengs, Claas Iep, Claas Louisz Schut, Claas le Feber, Claas Jansz Spiegel, Claas Zoomer, Claas Koemans, Claas Karnmelk, Claas Jansz de Vries, Claas Koel en Claas de Visser. Ook genoemd worden een Claas Gerritsz Visser en een Claas Huijbertz Visser, maar dat zijn de verkeerde patroniemen. Een Claas Gerbrandsz, zonder verdere toevoeging, staat niet in het kohier, hoewel mijn tiende voorouder in 1733 toch echt in Monnickendam gewoond moet hebben.

Ik zie twee mogelijkheden: ofwel mijn voorouder had in 1733 geen eigen huis (en woonde bijvoorbeeld in bij zijn zoon Gerbrand), ofwel hij is Claas de Visser uit het verpondingskohier. Zoals gezegd stond hij veertig jaar eerder op zijn huwelijksakte al vermeld als Klaas Gerbrandsz Visser, dus dat hij die achternaam had staat buiten kijf. De vraag blijft of hij de eerste was met die naam, of dat zijn vader Gerbrand hem al gebruikte. De naam Gerbrand kwam in 1733 maar één keer voor. Dat kan een paar decennia eerder nooit veel meer zijn geweest, dus voor onderscheid zal vader Gerbrand waarschijnlijk geen achternaam nodig gehad hebben. Als mijn voorouder Klaas dezelfde is als Claas de Visser uit het kohier, dan is het aannemelijk dat hij, kennelijk visser van beroep, de naam aannam om zich te onderscheiden van alle andere Monnickendamse Klazen. Ik heb geen hard bewijs dat dit de oorsprong is van mijn achternaam, maar het klinkt goed, dus zo is het.

3 thoughts on “Op zoek naar de eerste Visser”

  1. Beste Ruud,
    Verzoek om tekst en beeldmateriaal te mogen gebruik tbv kwartierstaat ouders Dekker.
    Gemeenschappelijke voorouders met Jan Visser en Neeltje Bolleman.
    Bij voorbaat dank.
    Vriendlijke groet
    André Dekker

  2. Beste André,
    Toestemming bij deze verleend. Het beeldmateriaal is overigens niet van mijzelf, maar komt van FamilySearch en uit het Westerlands Archief.
    Groeten,
    Ruud

  3. Hallo Ruud,
    Op zoek naar mede onderzoekers kwam ik op jouw site waar ik tevens mijn eigen naam tegenkwam met bronvermelding. Netjes van je.
    Twee aandachtspuntjes: Het huwelijk van Nicolaii Gerrebrantce en Clasina Doekes was één dag later dan je noteert: 26-6-1757 te Monnickendam.
    De moeder van Nicolaii is Jannetie Klaas waarmee vader Gerrebrant in Monnickendam trouwde (3-3/18-3-1731). De door jou genoemde Geertruij Jans Hogeland werd in Monnickendam begraven 22-6-1730. Zij liet 5 kinderen na. Onze Nicolaii werd 8-2-1732 geboren als één van hun 7 kinderen. Zover ik het heb kunnen zien was hij de oudste van het stel.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Please prove that you\'re human by putting in the correct number to complete the expression: